تبلیغات
هرمس بوک - درآمدی بر تاریخ قرآن
پنجشنبه 10 بهمن 1392

درآمدی بر تاریخ قرآن

   نوشته شده توسط: هرمس    نوع مطلب :اسلام و ادیان ،

دانلود رایگان کتاب :


نویسنده: ریچارد بل
بازنگری : و . مونتگمری وات

برای توضیح از مقدمه ی مترجم بزرگوار، بهاءالدین خرمشاهی که خود قرآن پژوهی بزرگ است ؛ کمک میگیریم:

بدون هیچ حماسه‌سرایى و لفاظى توخالى، نه از روى غیرت مسلمانى (که ممدوح است اما در کار و بار تحقیق و تحقیق علمى به کار نمى‌آید) و نه از روى جزم‌اندیشى (که ممدوح نیست، و ترکیب درستى هم نیست، زیرا جزم یعنى قبول تقلیدى صرف، بدون اندیشه که چون‌وچرا و تحلیل و تعقل و استدلال لازم دارد، مگر آنکه جزم را به معناى قطع و یقین بگیرند، اما به‌هرحال در عرف امروز فارسى، یا معنا یا فحواى منفى دارد) با نظر به گفته‌هاى محققانۀ محققان فرهنگ/تمدن‌شناس و اسلام‌شناس، عرض مى‌کنم که پیامبر ما حضرت محمد مصطفى (ص) را  مؤثرترین شخصیتى که تاریخ بشر به خود دیده است و چهرۀ فرهنگ و تمدن و جغرافیاى معرفتى و تاریخ معرفت را دگرگون و متحول و متکامل کرده است، ارزیابى کرده‌اند. (یا یکی از موثرترین)

در مورد قرآن کریم و اثر تمدن‌آفرین و انسان‌ساز و فرهنگ‌پرور آن نیز از میان ده‌ها و صدها قول از امثال ناپلئون که به ولتر، به خاطر تصویر نه چندان مطلوب و حتى نه چندان تاریخى، و غیر منصفانه که از ایشان عرضه داشته بود، صمیمانه اعتراض مى‌کرد و هم عصر و مصاحبش گوته [ مطلقا یکى از بزرگ‌ترین نوابغ بشرى که آثار علمى و هنرى و متنوع او -از جمله نامه‌هایش که در حدود  ١۴٠٠٠  فقره است-به حدود  ١۵٠  کتاب، و بل بیشتر، بالغ مى‌شود و طبع‌هاى عدیده دارد، کلمات والا و گوهرین و گوهرشناسانه‌اى دربارۀ حضرت (ص) و قرآن کریم دارد. او حتى مقدارى عربى آموخته بود-و قصد کامل آموختن داشت-تا قرآن را به عربى بخواند، و یک‌دو کتابت ملیح از کلمۀ مقدس بسم اللّه الرحمن الرحیم به خط عربى از او به یادگار مانده است ]. 

ابتدا سخن مؤلف را که از بزرگ‌ترین و منصف‌ترین و محقق‌ترین اسلام‌شناسان زنده (بیش از نود سالۀ) امروز جهان است و سیرۀ نبوى مهمى دارد و بیش از ده کتاب، در معرفى کلام اسلامى، یا جست‌وجوى بهترین شیوه‌هاى برقرارى ارتباط و گفت‌وگو بین دو دین الهى و ابراهیمى مسیحیت و اسلام نوشته، از جمله کتابى به نام وحى اسلامى و جهان جدید، یعنى و. مونتگمرى وات W. Montgomery Watt ، مستشرق و اسلام‌پژوه بزرگ اسکاتلندى، نقل مى‌کنیم. او استادى به نام ریچارد بل R. Bell داشت که ترجمۀ قابل توجه و شیوایى، همراه با توضیحات، در دو جلد از قرآن کریم به انگلیسى به عمل آورده که در آن سعى در باز-آرایى انتقادى [ یا تجدید ترتیب و توالى سنتى ]قرآن کریم اعمال شده است. او (بل) مقدمه‌اى نیز بر [ ترجمۀ ]قرآن خود نوشته است با عنوان: Qur?an Introdution to the Holy ، (که شرحش خواهد آمد) .

ریچارد بل سالیان سال در اسلام‌پژوهى و قرآن‌پژوهى سابقه داشت. او استاد زبان و ادب عربى در دانشگاه ادینبورو/ادینبورگ Edinburg اسکاتلند بود. او مانند اسلام‌شناس سلف خود، تئودور نولدکه ( ١٨٣۶ - ١٩٣٠  م) مستشرق آلمانى [ هم اسلام‌شناس و هم ایران‌شناس ]که به اذعان همۀ قرآن‌پژوهان غربى، نخستین «تاریخ قرآن» را در عصر جدید با استفاده از آخرین شیوه‌هاى نقد و شناخت متون و متن‌پژوهى تاریخى/فقه اللغه، تدوین کرده است. [ او پژوهنده‌اى نستوه و نمونه‌اى از سخت‌کوشى و نستوهى و «بسیاردانى» قدمایى بود که یک نشانه‌اش دانستن چهارده پانزده زبان قدیم و جدید و غربى و شرقى (از جمله عربى و فارسى) بود. ]قرآن را صرفا متنى تاریخى مانند معلقات سبع یا شاهنامۀ فردوسى مى‌شمرد، و تا مى‌توانست جنبۀ وحیانى و قدسى قرآن را نادیده مى‌گرفت، مگر آنجا که ناچار شده از وحى و ماهیت آن سخن بگوید (در این باره اشارۀ تکمیلى خواهد آمد) .

او از آنجا که مانند اغلب ادبا و ادب‌پژوهان و مستشرقان، گسسته‌نمایى ظاهرى و تنوع بى‌سابقۀ مضامین و معانى قرآنى را که در یک سوره (و اغلب سوره‌ها، جز سور کوتاه و مکّى) به نظر اغلب ما مسلمانان، به‌ویژه قرآن‌شناسان مسلمان، از جاحظ تا حافظ، سرمنشأ و مبناى بیان اعجازآمیز قرآن، و حد نهایى فصاحت قابل فهم براى بشر-نه لزوما دانشمندان عالى‌مقام، بلکه مردم صاحب عقل و ذوق سلیم از عهد نزول وحى که سبک و لحن و بیان سهل و ممتنع قرآن برایشان تکان‌دهنده، و لذا مفهوم و مطبوع بوده تا عرب‌زبانان و عربى‌دانان متعارف امروز-طبیعى بوده و هست، براى او «غریب» مى‌نموده، و زبان و بیان آن را مانند کتب مقدس پیشین، از جمله عهدین/تورات و انجیل، به‌صورت خطى و عادى نمى‌یافته، لذا تصور مى‌کرده این طرز و طراز نوین-که این بنده در مقالۀ «قرآن و اسلوب هنرى حافظ» ، در کتاب ذهن و زبان حافظ راز و رمزش را طرح و به‌قدر بضاعت خود، هنرى‌تر و مهم‌تر بودن این «سبک حلقوى» را از سبک خطى/عادى مکتوبات مقدس یا غیر مقدس دیگر نشان داده‌ام-برطبق نظرى که حتى شاگرد ارشد و بازنگرنده و بازنگارندۀ همین کتاب (و. وات) نمى‌پذیرد، و با ادلۀ متین، همچون یک قرآن‌شناس برجستۀ مسلمان، حدسیات و آراى شاذّ و بى‌دلیل او را رد مى‌کند، از برهم‌خوردن/برهم خورده بودن وحى مکتوب بر نوشت‌افزارهاى ابتدایى موجود در حوزۀ زندگى حضرت ختمى مرتبت (ص) چون چرم، استخوان پهن‌دنده، سنگ لوح‌هاى ورقه‌ورقه‌شدۀ سنگ و سفال، لیف خرما و به احتمال ضعیف‌تر پاپیروس و به احتمال ضعیف‌تر از آن: 

«کاغذ» [ لااقل به قرینۀ اینکه در قرآن کریم دو بار کلمۀ قرطاس و یک‌بار جمع آن، قراطیس به کار رفته است، و هرچه بوده در حد همان چرم و پاپیروس‌هاى حصیرگونه بوده است ]سخن مى‌گوید و بر آن است که به دلایل گوناگون، این اختلال یعنى-العیاذ باللّه-درهم برهم شدن توالى گروه آیات و عبارات قرآنى رخ داده، لذا بر مبناى این برداشت نادرست، نظریۀ بازشناسى و -بازآرایى انتقادى وحى دست‌نخورده و جابه‌جا نشدۀ اولیه را پیش نهاده، و قرآن ترجمه‌شدۀ او، در چاپ اول هم -بازآرایى/تجدید آرایش یا «چینش» آیات و عبارات-از نظر او-را دارد و هم توضیحات و توجیهات لازم از نظر مترجم صاحب این نگرش و این روش را؛ و چون حتى خودش هم از نتیجۀ کار راضى نبوده، اگرچه صرف ترجمه و نثر ترجمه‌اش جزو ترجمه‌هاى خوب و شیواى انگلیسى به حساب مى‌آید،

  لذا در سال  ١٩۵٣ ، اواخر حیاتش، طبق حدسى که شاگرد ارشد و بلکه دستیار عالى‌مقام او، و. مونتگمرى وات مى‌زند، از گردآورى نه چندان سنجیدۀ درس‌هایش کتاب مقدمۀ حاضر را منتشر مى‌کند که با تهذیب و تحریر و اصلاح و گسترش پروفسور وات به یک کتاب طراز اول و بى‌عیب و ایراد تبدیل شده که وات حتى آنجاها که در آن چند ایراد عقیدتى/کلامى (نظیر تعریف و منشأ وحى) دیده، همه را رفع کرده چنان‌که سرانجام هم قرآن‌شناسان جهان اسلام و قرآن‌پژوهان مسلمان با وات موافقند و هم وات با آنها که هم در مقدمه آورده و هم در پى-گفتار پایانى کتاب. نیز بنابه ضرورت بنده هم در ترجمۀ فارسى یک یا دو مورد-در سراسر کتاب-یادداشت توضیحى یا انتقادى آورده‌ام.
استاد و. مونتگمرى وات که امروزه از والامقام‌ترین و برجسته‌ترین و همدل‌ترین اسلام‌شناسان [ به ویژه سیره و قرآن‌پژوهان ]در جهان غرب، و طبعا از نظر کار و کارنامه و رویکرد و رهیافت دین‌پژوهى است و نظر به ارج و اعتبار و احترامى که محققان مسلمان براى ایشان قائلند، مقام شامخ‌ترى از استاد خود (ریچارد بل) دارد، دریغش مى‌آید که این «مقدمه [ بر ترجمۀ ]قرآن» که اثرى ارزشمند است، اما غث و سمین دارد، ناویراسته و چند گام عقب از تحقیقات پیشرفتۀ قرآنى جهانى باشد؛ لذا مى‌گوید:

«. . . در یک‌دو نکته هست که من نمى‌توانم نظریه‌هاى او را دربارۀ قرآن بپذیرم و آنها را در مقاله‌اى تحت عنوان"تاریخ‌یابى [ جمع و تدوین ]قرآن، بازنگرى و نقد نظریه‌هاى ریچارد بل"(در نشریۀ انجمن همایونى آسیایى، ١٩۵٧ ، ۴۶ - ۵۴ ) بیان کرده‌ام. بالنتیجه این روش به نظرم بهتر آمد که همانند فریدریش شوالى . مستشرق و قرآن‌شناس آلمانى و شاگرد نولدکه که اثر او (تاریخ قرآن) را بهسازى، و پس از رفع نواقص، با افزایش و پیرایش بسیار منتشر و در واقع آن را احیا و پذیرفتنى (تر) کرد ]رفتار کنم؛ یعنى در سراسر این بازنگرى و بازنگارى به نام خود سخن بگویم [ یعنى راوى «من» باشم ]و به استادم ریچارد بل به صورت سوم شخص اشاره کنم، به ویژه در جاهایى که با نظر او مخالفت دارم. این خدمت خالصانه، به چنین دانشمندى در واقع مستلزم جدّى گرفتن آراء و اندیشه‌هاى او و نقادى آزادانه و صریح آنهاست. امیدوارم این بازنگرى و بازنگارى، نسل جدید محققان را در شناخت اهمیت تجزیه و تحلیل سخت‌کوشانۀ بل از قرآن یارى برساند. . .» .

(نقل از پیشگفتار استاد وات، صفحۀ اول) .

نیز به این نمونه از دقت نظر، انصاف علمى، و همدلى بى‌همتاى او توجه فرمایید:

«وارد کردن یک تغییر عمده در صورت بیان، یعنى ظاهر تعبیر او [ در مورد قرآن کریم ]به نظرم مطلوب آمد. و آن این است که بل در سخن گفتن از قرآن به عنوان اثر طبع حضرت محمد [ ص ]، از پیشروان اروپایى‌اش، لااقل در همین مقدمه تبعیت کرده است. اما با چند اظهار نظر که از خود او شنیدم، به این نتیجه رسیدم که او به میزان معتنابهى با برداشت‌هایى که من دربارۀ[ صدق و صحت ] پیامبرى حضرت محمد [ ص ]، بیش از همه در کتاب وحى اسلامى در جهان جدید Islamic Revelation in Modern World عرضه داشته بودم، همدلى و موافقت دارد.

با افزایش عظیم تماس‌هاى بین مسلمانان و مسیحیان در طى ربع قرن اخیر، دیگر این امر براى هر محقق مسیحى الزامى شده است که به عبث خوانندگان مسلمان را نرنجاند، بلکه تا آنجا که مقدور است، احتجاجاتش را در هیئتى که براى آنان پذیرفتنى است، عرضه بدارد. اینک ادب و جهان‌نگرى مسالمت‌جویانه قطعا ایجاب مى‌کند که ما نباید از قرآن به عنوان فرآوردۀ ذهن و ضمیر حضرت محمد [ ص ]سخن بگوییم؛ بلکه من بر آنم که تحقیق سالم [ و پژوهشگرى بى‌طرفانه ]هم همین را حکم مى‌کند. بنابراین من همۀ عبارات و تعبیراتى را که به تصریح یا تلویح مى‌رسانده است که حضرت محمد [ ص ]مؤلف قرآن بوده، همچنین آنهایى را که از «منابع» الهام و اقتباس او، و از عوامل مؤثر بر او سخن مى‌گفته است، تغییر داده یا حذف کرده‌ام. . .» (پیشگفتار پروفسور وات، صفحۀ دوم) و البته مى‌افزاید که «از سوى دیگر من معتقدم که موجه است اگر ما از «تأثیرات» جهان خارج بر محیط عربستان سخن بگوییم. . .» (همان‌جا) .

سخن آخر

همو در اولین جملۀ پیشگفتار خود در باب اهمیت قرآن کریم در کل تاریخ تمدن و فرهنگ انسانى مى‌گوید: «نادرند کتاب‌هایى که تأثیر/نفوذ ژرف‌تر و گسترده‌ترى از قرآن بر روح و روان بشر باقى گذاشته باشند.»

دیگر با این حسن ختام «پیشگفتار مترجم» را به پایان مى‌برم. فقط نظر به دامنۀ وسعت معانى و عمق تحقیق این اثر که یک نگاه گذرا به فهرست مندرجات، نمایانگر آن است، چنین نیست که فقط در حکم مقدمه‌اى که ریچارد بل بریا براى توجیه ترجمۀ خود از قرآن کریم و نظریه (هاى) غریب و گاه خارق اجماعش باشد، که همه به لطف بازنگرى و بازنگارى پروفسور وات، تعدیل و اصلاح شده است، بلکه بیش از آن و به واقع یک تاریخ و تحلیل تمام و کمال از قرآن کریم و شرح معانى و معنویت این کتاب قدسى عظیم و طرح ده‌ها مسئلۀ مهم و ذى‌ربط در علوم قرآنى و براى قرآن‌پژوهان ایران و جهان است و خوانندگان فرهیخته با مطالعۀ این کتاب، صدق این مدعا را ملاحظه خواهند فرمود. لذا نام ترجمۀ فارسى کتاب را-که ابتدا با عنوان مقدمه بر ترجمۀ قرآن، فصل به فصل از شمارۀ اول تا یازدهم ترجمان وحى، نشریۀ تخصصى قرآنى «مرکز ترجمۀ قرآن مجید به زبان‌هاى خارجى» چاپ شده-با توجه به ملاحظات پیشگفته و نظر به محتویات کتاب، با مشورت مدیریت محترم و صاحب‌نظر «مرکز» و سایر صاحب‌نظران، به درآمدى بر تاریخ قرآن، که بسیار دقیق‌تر و با درون‌مایۀ اثر همخوان‌تر است، تغییر دادیم.
در پایان، و قبل از اداى فریضۀ یاد و سپاس و تشکر از سروران و همکاران، قول یکى از محققان نامدار مسلمان-دکتر م. خدّورى-را که برگرفته از نقد و نظر ایشان دربارۀ این کتاب است، نقل مى‌کنیم:
مقدمه بر ترجمۀ قرآن، اثر ریچارد بل، با بازنگرى و بازنگارى -and enlarged completelly revised- چاپ مرکز نشر دانشگاه ادینبورو/ادینبورگ) کامل‌ترین و همدلانه‌ترین تحقیق از کتاب مقدس مسلمانان، [در میان همۀ آثار مشابه ]به زبان‌هاى غربى است.»


ویژگى‏ها :
 ١ -در مباحثى که مطرح نموده دیدگاههاى مختلف را نقل‏ و مورد نقد و بررسى قرار داده است‏
 ٢ -در فصل اول براى توضیح و جایگاه وحى و نقش آن در زندگى مسلمانان،اوضاع و احوال مردم عربستان و نحوهء زندگى‏ آنها مورد بررسى قرار گرفته است
 -در فصل پنجم برخى از ویژگیهاى مربوط به سبک قرآن در بیان‏ مطالب همچون استعاره،تشبیه و تمثیلات،به خوبى مورد بررسى‏ و توضیح داده شده است‏
 ۴ -مطالب کتاب ساده و روان است بطورى که براى عموم‏ قرآن پژوهان قابل استفاده مى‏باشد و این به علت ترجمهء متن کتاب است که از طرف مترجم صورت گرفته است‏  .


*حق نشر: ق‍م‌: س‍ازم‍ان‌ اوق‍ات‌ و ام‍ور خ‍ی‍ری‍ه‌، ۱۳۸۲
در صورت امکان و پسندیدن کتاب حتما خریداری شود.


بر چسب ها: تاریخ قرآن ، مونتگمری وات ، قرآن پژوهی ،

 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر